اختلالات يادگيري عبارتند از :

1.  اختلال در خواندن                           2. اختلال در نوشتن                    3. اختلال در املا                

4. اختلال در درك و فهم                 5. اختلال در يادگيري مفاهيم رياضي

همه اين اختلالات مربوط به عوامل زير است:

1.اختلال در حافظه ديداري                      2. حساسيت شنوايي                       3. ناقص بودن آموزش  

4.كمبود دقت                     5. وارونه نویسی           6. قرينه نويسي     

7. توالي ديداري                              8. نارسا نويسي                                          9. تميز ديداري

اختلال در حافظه ديداري :

چنانچه اختلال مربوط به حافظه ديداري باشد ‏كودك به خوبي قادر نيست تصوير حرف مورد نظر را در كلمه به خاطر بسپارد.رونويسي تا حدودي در درست نوشتن و انتقال مفاهيم به او كمك مي كند.اما هميشه جواب نمي دهد.

غلطهايي كه مربوط به حافظه ديداري هستند معمولا از اين دسته اند:

منزور -  هيله  –  اروس -  بشغاب  - هوله  - مقازه    -ستل – اسحاب – بحار

تمرينهاي زير براي تقويت حافظه ديداري بسيار مناسب است:

1. چند كارت به ابعاد 10×7  تهيه مي كنيم روي هر كدام كلماتي را كه حدس مي زنيم براي دانش آموز مشكل باشد مي نويسيم سپس كارتي را به او داده و مي خواهيم به آن نگاه كند بعد كارت را از او گرفته و مي خواهيم كلمه اي را كه ديده است از حفظ بنويسد. بعد از نوشتن كارت را در اختيار او قرار داده و مخواهيم نوشته خود را با كارت مطابقت دهد.در مراحل بعد تعداد كارتها را مي توانيم افزايش دهيم.اين بازي براي كلماتي كه غلط مي نويسد بسيار موثر است.

2. چند شيء تهيه نموده و آنها را به ترتيب خاصي مي چينيم . از دانش آموز مي خواهيم با دقت به آنها نگاه كند.سپس در غياب او جاي يكي از اشيا را تغيير مي دهيم . از او مي خواهيم تغيير حاصله را بگويد وجاي درست شيء جابجا شده را نشان داده و آن را سر جايش بگذارد. در مراحل بعد اين كار را با تغيير چند شيء در هر بار مي توان انجام داد.

3. از دانش آموز مي خواهيم چند دقيقه بيرون از كلاس بماند سپس جاي یک نفر را عوض نموده و از او مي خواهيم تغييرات انجام شده را نام ببرد.

حساسيت شنوايي

دانش آموزاني كه مبتلا به اين اختلال هستند معمولا در نوشتن املا ،اين كلمات را غلط مي نويسند:

مسواك را مسباك، زنبور را زمبور ، بشقاب را بشگاب ، ژاله را جاله ، صبح را صب و…

تمرينات زير در بالا بردن حساسيت شنوايي دانش آموز موثر است:

1. چشمان دانش آموز را بسته و از يكي از دوستانش مي خواهيم او را صدا بزند سپس از او مي خواهيم تشخيص دهد كدام يك از دوستانش او را صدا زده است.

2. با استفاده از نوار كاست صداهايي را ضبط نموده و با پخش آن از او مي خواهيم نام شيء توليد كننده صدا را نام ببرد.

3. در موقع گفتن املا آهسته كلمات را تلفظ نموده و از دانش آموزان مي خواهيم با دقت گوش كنند.

4. داخل چند قوطي همسان اشياء مختلف از قبيل سنگ ، شكر ، لوبيا و … ريخته و سر آن را بسته ، با استفاده از تكان دادن   قوطي ها از دانش آموز  مي خواهيم تشخيص دهد درون هر قوطي چيست .

آزمون تشخيص شنوايي     به نقل از عزت الله نادري و سيف نراقي از كتاب ناتواني هاي ياد گيري

كودكاني كه در شنيدن صدا مشكل دارند كلماتي كه صرفاً در يك صدا تفاوت دارند را از يكديگر تميز نمي دهند .

راهنماي اجرا

1. با كودك ارتباط خوبي بر قرار كنيد. وقتي اطمينان يافتيد اضطراب ندارد ، آزمون را اجرا كنيد.

2.  به كودك بگوييد من كلمه يا كلمه هايي را مي گويم. شما بعد از من به همان ترتيب آنها را تكرار كن.

3.  در موقع بيان كلمات سعي كنيد لبهايتان پيدا نباشد تا كودك با استفاده از لب خواني تشخيص ندهد.

4.  موقعيت كودك را در هر گزينه (يكسان ـ متفاوت) مشخص كنيد.

5.  كلماتي را كه دانش آموز در فهميدن و تكرار آن مشكل دارد مشخص كنيد.

ناقص بودن آموزش :

وقتي آموزش كافي نباشد، دانش آموزان در نوشتن كلمات زير مشكل دارند:تجربه ها

براي جبران آموزش از شيوه هاي زير مي توان استفاده نمود:

روشهاي ترميمي براي ناتوانيهاي خواندن

* روش حركتي كه توسط گريس فرنالد ( Gracc  Fernald ) و هلن كلر (Helen  Keller ) در سال 1921 ابداع گرديد. در اين روش خواندن را در چهار مرحله به كودك مي آموزند.

   مرحله اول:  در اين مرحله كودك همزمان با تلفظ كلمه شكل آن را ردگيري مي كند . سپس آن را از حفظ مي نويسد و كلمه نوشته شده را با كلمه اصلي مقايسه مي كند.

  مرحله دوم : در اين مرحله كودك به كلمه يا عبارت نگاه مي كند ، همزمان آن را تلفظ مي كند . آنگاه كلمه را از حفظ مي نويسد. و بعد كلمه يا عبارتي كه نوشته است، با نمونه اصلي مقايسه مي كند.

   مرحله سوم :  در اين مرحله كودك به كلمه نگاه مي كند ، آن را تلفظ مي كند و سپس از حفظ مي نويسد.

   مرحله چهارم: در اين مرحله كودك از روش تعميم استفاده مي كند . بدين معني كه براساس تجاربي كه در يادگري كلمات قبلي داشته است، كلمه جديدي را مي خواند.

     فوايد اين روش :  

       1- توجه دانش آموز را به يادگيري كلمات جلب مي كند .    

       2- نوعي حافظه حركتي از طريق رد گيري به وجود مي آورد و اين مي تواند حفظ حروف و كلمات را بهبود بخشد .     

      3- تشخيص بينايي و مهارتهاي بصري را بهتر مي كند .             

      4  - گنجايش و ظرفيت حافظه بينايي كلمات را افزايش مي دهد .  

     5- از طريق تداعي معاني به يادگيري بينايي كلمات  به صورت تداعي هاي زوج به زوج كمك مي كند.   

     6- حافظه ي كلامي اشكال تصويري را بهبود مي بخشد.

* روش گيلينگهام (Gilling ham) و استيلمن (Still man) 1965

يك سيستم اصواتي براي درمان ناتواني هاي خواندن ابداع كرد و از رويكرد چند حسي نوشتن و بخش كردن استفاده نمودند.

در اين شيوه كودكان نام صدا ها و حروف را تواماً ياد مي گيرند. از نام حروف براي بخش كردن و از صداي آن براي خواندن استفاده مي شود.

كودك ابتدا نام حروف و سپس صداي آن را ياد مي گيرد.او به دنبال اين مرحله صدا را تلفظ مي كند و حروف را رد گيري كرده و آن را از بر مي نويسد.پس از يادگيري چند حرف صامت و صدا دار، كودك بايد صداي هر حرف را بگويد و با تركيب صدا ها كلمه درست كند.

هنگامي كه كودك بتواند صدا ها را بگويد و نوشتن آنها را ياد بگيرد و برخي از كلمات سه حرفي را بخواند ،كلمه هاي ياد گرفته شده را در داستاني به كار برد. از كودك مي خواهند تا داستان را ابتدا به صورت صامت و سپس با صداي بلند بخواند.

* روش اسلينگرلند (Slinger Land) 1974

كودك ابتدا صدا يا حرف يا كلمه اي را مي شنود. سپس آن را روي كارتي مي بيند. درمرحله ي بعد آن را رد گيري مي كند. از طريق نوشتن در هوا ، نوشتن روي زمين ، نوشتن روي كاغذ يا تخته شكل آن را ياد مي گيرد. هدف از اين شيوه آموزش ،

نوشتن ، بخش كردن و خواندن است.

روشهاي ترميمي براي ناتواني هاي نوشتن

نوشتن يك مهارت پيش نياز براي بخش كردن و بيان كتبي افكار به حساب مي آيد.

كرك (Kerecc) و شالفانت (Shalfant) 1984 نكاتي را براي آموزش نوشتن پيشنهاد كرده اند:

1. ابتدا با روشهايي كه خود مي دانيد ايجاد انگيزه كنيد و توجه كودك را جلب نماييد.

2. پس از جلب توجه حرفي را كه قرار است آموخته شود بنويسيد و از او بخواهيد تا به حركت دست شما و شكل حرف توجه كند.

3. نام حرف را تلفظ كنيد. آنگاه بخواهيد كه تكرار كند. همراه با تكرار تشويق كنيد.

4. حرف را دوباره بنويسيد و درباره ي شكل آن با كودك صحبت كنيد. (محل آن را با توجه به خط زمينه در نظر بگيرد)   و بگوييد ببين از اين قسمت شروع مي كنيم و سپس حرف را اين طوري درست مي نويسيم.

5. از كودك بخواهيد تا حرف را با انگشت سبابه ي خود پيگيري كند و همزمان نام آن را گفته و اين كار را چند بار تكرار نمايد.

6. همان طور كه كودك حرف را رد گيري مي كند ، از او بخواهيد فرآيند كار را با توجه به شماره ي (4)توصيف كند .

7. حرف را به صورت نقطه چين و يا خطوط كوتاه بنويسيد و از او بخواهيد آن را پر رنگ كند.

8. از روي نمونه چند بار كپي كند.

9. از او بخواهيد از بر و بدون نمونه بنويسد.

10. حرف نوشنه شده را با نمونه مقايسه كند.

11. هنگامي كه كودك قادر شد حرف مورد نظر را ياد بگيرد ، آنگاه كلمه يا كلمات ديگر را به او آموزش دهيد.

12. در همه ي مراحل براي پاسخ هاي درستي كه كودك مي دهد او را تشويق كنيد.

كمبود دقت:

دانش آموزاني كه در هنگام نوشتن دقت نمي كنند معمولاً كلمات زير را غلط مي نويسند:

تمام تمرينهاي قبل براي پرورش دقت مفيد هستند . تمرينات زير براي بالا بردن دقت مناسبند:

 1. دو تصوير كه مشابه هستند اما در چند مورد جزئي با هم اختلاف دارند به دانش آموز نشان دهيد و از او بخواهيد تفاوتهاي بين دو تصوير را نشان دهد.

2. كارتهايي تهيه كنيد .كلمات را روي آن طوري بنويسيد كه يك حرف آن جا افتاده باشد و دانش آموز نقص آنرا پيدا كند.

3. كارتهايي تهيه كنيد .كلماتي  روي آن  بنويسيد كه يك  دندانه يا نقطه ي اضافي داشته باشد. از او بخواهيد قسمت اضافي را پيدا كند و حذف كند.

وارونه نويسي و قرينه نويسي :

دانش آموزاني كه به صورت وارونه يا قرينه مي نويسند ، براي نوشتن مطالب فارسي از سمت چپ  يا از پايين به بالا شروع به نوشتن مي كنند. اين دانش آموزان معمولاَ در جهت يابي دچار مشكل هستند آموزش جهت ها ( چپ – راست – بالا – پايين – زير – رو)

به صورت عملي مي تواند براي درمان اين مشكل مفيد باشد.

براي اصلاح اين مشكل  علاوه بر آموزش جهت ها فعاليت هاي زير مفيدند:

1. كارتهايي تهيه نماييد كه شكل و نام شي را با هم نشان دهد از دانش آموز بخواهيد جهت درست گرفتن كارت را به شما نشان دهد.

2. شكلي را روي تخته بكشيد از دانش آموز بخواهيد اسم آن را زير شكل بنويسد ( بهتر است از شكل هايي استفاده كنيد كه قبلاً دانش آموز آن را روي كارت ديده است) سپس آنچه را نوشته با كارت مشابه آن مقايسه كند .

3. ابتدا كلمات يا اعدادي را به صورت كامل نوشته و سپس در كنار آن كلمات يا اعداد را به صورت ناقص بنويسيد و از او بخواهيد آن ها را كامل كند.

4. تن آگاهي : نام بردن اندام هاي بدن

5. نام بردن اندام هاي عروسك

6.  تقليد حركات معلم

      توالي ديداري‌:

دانش آموزاني كه در توالي ديداري مشكل دارند معمولاَ كلمات را به صورت زير مي نويسند:

براي تقويت حافظه توالي ديداري فعاليت هاي زير مناسبند:

1. چند دانش آموز را معرفي نموده از او مي خواهيم با توجه به خواسته ما ترتيب آنها را نشان دهد. ( قد – بزرگي و كوچكي)

2. در جلو دانش آموز ايستاده و چند حركت بدني انجام مي دهيم و از او مي خواهيم و همان حركات را انجام دهد.

3. روي يك كارت مقوايي چند حرف يا عدد نوشته و به او نشان مي دهيم . سپس كارت را مخفي كرده از او مي خواهيم آنچه را ديده به ترتيب بنويسد و پس از آن نوشته ي خود را با كارت مشخص نمايد.

4. اين بازي را مي توان با نوشتن چند كلمه روي يك كارت انجام داد.

     نارسا نويسي :

خطاهاي متداول در نوشتن عبارتند از :

1 - كج نويسي         2- پرفشار نويسي          3- كم رنگ نويسي          4- پر رنگ نويسي          5- زاويه دار نويسي        6- نا مرتب نويسي       7- فاصله گذاري بيش از حد        8- بزرگ يا كوچك نويسي بيش از حد

براي درمان نارسا نويسي مي توان از اقدامات زير كمك گرفت:

1. مدادي در اختيار دانش آموز قرار داده  تا خطوطي به دلخواه رسم كند.

2. به دلخواه نقاشي كرده و آن را  رنگ بزند.

3. با استفاده از گچ نرم روي تخته خط بكشد و نقاشي كند.

4. به وضعيت نشستن كودك توجه نموده و آن را اصلاح كنيد. او بايد كاملاَ راحت روي صندلي بنشيند.

5. كاغذ يا دفتري كه در آن مي نويسد، راست باشد . لبه كاغذ با لبه ميز بيش از 15 درجه انحنا نداشته باشد.

6. نحوه مداد گرفتن دانش آموز را كنترل نموده و شيوه درست گرفتن مداد را به او آموزش دهيد.

7. اگر انگشتان و عضلات كوچك و بزرگ دست او ضعيف هستند از مدادهاي باريك تر و با قطر كمتر استفاده كنيد.

براي تقويت عضلات دست از فعاليت هاي زير مي توانيد استفاده كنيد:

    -بازي با خمير بازي يا موم                                             - مچاله كردن كاغذ باطله   

   - بريدن اشكال مختلف با استفاده از قيچي                 - بستن بند كفش ، زيپ لباس و دكمه      

   - حركت انگشتان دست با استفاده از فرمان معلم         - باز و بسته نمودن پيچ و مهره

  - رسم دو خط موازي و از او بخواهيم در بين خطوط بنويسد.

 تميز ديداري :

    دانش آموزاني كه در تميز ديداري دچار مشكل هستند معمولاً كلمات را اينگونه مي نويسند:

   روش هاي درمان:

    ممكن است اين مشكل مربوط به توانايي تشخيص باشد. مثلاً دانش آموز س را از ش – ر را از ز – ف را از ق – ح را از خ – د را

   ز ذ – ع را از غ – و… تشخيص ندهد. براي تقويت در تميز ديدار مي توان از شيوه هاي زير كمك گرفت:

    كارت هايي مانند نمونه مقابل تهيه مي كنيم

           همين كار را با كلمات نيز مي توانيم انجام دهيم.

         حرف يا صداي مورد نظر را در كلمات مشخص زير را پر رنگ نماييد :

      س--   خروس       شستشو        مسائل      سطل         سماور       هسته       لباس

*كارت هايي تهيه نموده حروف الفبا را در جهات مختلف روي آن نوشته و از دانش آموز مي خواهيم با چرخاندن كارت حروفي كه درست در مقابل او قرار مي گيرند را بخواند.

* حروف يا كلماتي را به صورت ناقص نوشته از او مي خواهيم و آن را تكميل كند.

* تصاوير نقطه چين را پر رنگ كند.

* تصاوير ساده هندسي را كپي كند.

رياضي

    نا تواني در انجام اعمال رياضي را اختلال در رياضي يا ديسكالكولي (Discalculia) مي گويند .

   عوامل موثر در ناتواني رياضي عبارتند از :

    - ژنتيك                                      - بد كاري مغز                                            - آموزش غلط       

 - عوامل عاطفي و عدم ارائه تفكرات كمي در سنين كودكي                   - شكست هاي پي در پي         

  - ناتواني در انجام كارهاي مستقل و نارسايي هايي از قبيل عوامل زباني،ادراكي،بصري- فضايي و حافظه 

  برنامه هاي آموزش رياضي

1. برنامه محاسبات رياضي ( اسميت و ديگران 1982)

2.  رياضيات ساختاري ( استرن 1965)

3.  روش ديستار ( Distar 1975)

4. رياضيات برنامه ريزي شده  (سوليوان  1968)

5. پروژه رياضي ( سطح هاي 1و 2 )

6.  آموزش رياضي به شيوه دكتر غلامحسين شكوهي

تهيه كننده و تدوينگر :

محمد حسين نورس

كارشناس ارشد روانشناسي و آموزش كودكان استثنايي

زمستان 1384